Ο φόβος, το έντονο άγχος, η παρατεταμένη αγωνία και ο πανικός αποτελούν πολύ οικεία ανθρώπινα αισθήματα με βαθύτατες -αν και συνήθως αδιαφανείς- ρίζες στη βιοψυχολογική και στην κοινωνική μας ιστορία. Και ίσως γι' αυτό, κατά κανόνα, αποδεικνύεται εξαιρετικά ανεπαρκής ο έλεγχος ή η διαχείριση τέτοιων αρνητικών συναισθημάτων από τον εγκέφαλο που τα βιώνει. 

Από όλες τις έρευνες των επιστημών που μελετούν αυτά τα φαινόμενα -νευροβιολογία, εξελικτική και κοινωνική ψυχολογία, ηθολογία- θεωρείται πλέον επιβεβαιωμένο ότι ο φόβος και ο πανικός αποτελούν δύο βασικές αντιδράσεις όχι μόνο των ανθρώπων αλλά και των περισσότερων ζώων όταν αντιμετωπίζουν άγνωστες και απειλητικές καταστάσεις. Αυτά τα «αρνητικά» συναισθήματα είναι βιολογικά απαραίτητα επειδή λειτουργούν ως σήματα κινδύνου που κινητοποιούν τους μηχανισμούς άμυνας ή φυγής του οργανισμού όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με μια πραγματική ή και κατά φαντασία, απειλητική κατάσταση. Διότι, βέβαια, όπως όλοι γνωρίζουμε, η σκέψη και μόνο μιας επικείμενης αλλά σοβαρής απειλής αρκεί για να μας προκαλέσει έντονο φόβο, αγωνία ή και πανικό. 

Ενώ όμως ο φόβος αποτελεί όντως την πιο άμεση αντίδραση αυτοσυντήρησης των περισσότερων οργανισμών, στα θηλαστικά, και ειδικότερα στα πρωτεύοντα, εκδηλώνεται με εξαιρετικά σύνθετα πρότυπα συμπεριφοράς. Οσο για τους ανθρώπους, αυτοί εκδηλώνουν φοβικές αντιδράσεις παντελώς άγνωστες ακόμη και στους στενότερους συγγενείς τους, τους ανθρωποειδείς πιθήκους.

Πράγματι, λόγω της ανεπτυγμένης νοημοσύνης και ειδικότερα της αυτοσυνείδησής του, ο άνθρωπος θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί ως το πλέον φοβισμένο πλάσμα πάνω στον πλανήτη μας. 

Η τοξική επίδραση του φόβου 

Αραγε πώς αντιδρά ο οργανισμός μας, και ειδικότερα ο εγκέφαλός μας, απέναντι σε μια σοβαρή απειλή; Οταν, για παράδειγμα, κάποιος επιχειρεί να μας κλέψει υπό την απειλή ενός όπλου ή όταν, άθελά μας, γινόμαστε μάρτυρες μιας σκηνής ανείπωτης βίας με θύματα μια γυναίκα ή ένα παιδί; Και στις δύο περιπτώσεις, όπως έδειξαν όλες οι έρευνες, ο εγκέφαλός μας αντιδρά με μια θύελλα χημικών σημάτων. 

Αυτά τα χημικά σήματα θέτουν αμέσως τον εγκέφαλό μας σε κατάσταση «έκτακτης ανάγκης» και το σώμα μας σε επιφυλακή, ώστε να επιλέξουμε την καταλληλότερη αντίδραση για την περίσταση: να τραπούμε σε άτακτη φυγή ή, αν μπορούμε, να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας ή το θύμα της βίας. 

Στη θέα μιας σοβαρής απειλής, το σώμα απελευθερώνει αμέσως αγγειοσυσταλτικές ορμόνες -αδρεναλίνη, νοραδρεναλίνη και κορτιζόλη. Αυτές αυξάνουν τον καρδιακό ρυθμό, ενώ η αυξημένη ροή αίματος συνοδεύεται και από έντονη νευρική υπερδιέγερση. Το δέρμα μας ψύχεται ενώ τα μάτια διαστέλλονται για να βλέπουν καλύτερα. Παράλληλα, οι περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στη λήψη άμεσων αποφάσεων δέχονται επειγόντως σήματα ενεργοποίησης. 

Οι νευρολογικές και βιοχημικές λεπτομέρειες του «μηχανισμού του φόβου» που κινητοποιείται σε περίπτωση κινδύνου έχουν αρχίσει να αποκαλύπτονται εδώ και μερικά χρόνια. Ετσι, έγινε γνωστό ότι στο επίκεντρο αυτού του πολύπλοκου μηχανισμού βρίσκεται μια μικρή, αλλά αποφασιστικής σημασίας, δομή του εγκεφάλου: η αμυγδαλή. Πρόκειται για εγκεφαλική δομή που προκύπτει από τη στενή διασύνδεση και την τοπική οργάνωση διαφορετικών νευρικών πυρήνων που βρίσκονται στο βάθος του εγκεφάλου. Και η αποστολή της είναι να συντονίζει τις αποκρίσεις του εγκεφάλου σε όλα τα συγκινησιακά φορτισμένα ερεθίσματα που δέχεται. 

Η αμυγδαλή, όπως έδειξαν οι πρωτοποριακές έρευνες του Joseph Ε. Le Doux, πρωταγωνιστεί τόσο στη ρύθμιση όσο και στην εκδήλωση όλων των βασικών αισθημάτων (φόβος, αγάπη, μίσος, οργή). Αυτό συμβαίνει επειδή η αμυγδαλή συνδέεται στενά με διάφορα εγκεφαλικά κέντρα, με τα οποία και επικοινωνεί ανταλλάσσοντας πληροφορίες υπό τη μορφή χημικών σημάτων. 

Για παράδειγμα, η άμεση σύνδεση της αμυγδαλής με τον θάλαμο, την εγκεφαλική δομή που δέχεται το μεγαλύτερο μέρος των ερεθισμάτων, αλλά και με τον νεοφλοιό, τής επιτρέπει να ενημερώνεται διαρκώς για το τι συμβαίνει μέσα και έξω από τον οργανισμό. Ενώ η επαφή της με τον ιππόκαμπο, της παρέχει τη δυνατότητα ταχύτατης πρόσβασης σε όλες τις απαραίτητες μνημονικές πληροφορίες. 

Ο Le Doux απέδειξε ότι για την επεξεργασία των πληροφοριών η αμυγδαλή ακολουθεί δύο βασικές οδούς: την ταχύτατη «κατώτερη οδό», που της επιτρέπει να λαμβάνει σήματα από τον θάλαμο μέσα σε 12 χιλιοστά του δευτερολέπτου· και την «ανώτερη οδό», όπου η σύνδεσή της με τον νεοφλοιό τής επιτρέπει να επεξεργάζεται μέσα σε 30-40 χιλιοστά του δευτερολέπτου ό,τι συμβαίνει στο παρόν. 

Πολλοί από τους ανεξήγητους φόβους μας και κάποια από τα φαινομενικά «παράλογα» άγχη μας ίσως να προκύπτουν από αυτή την ταχύτατη, αλλά μη συνειδητή, «κατώτερη οδό» επεξεργασίας. Πάντως, από τις μέχρι σήμερα έρευνες σχετικά με τους νευροεγκεφαλικούς και ψυχολογικούς μηχανισμούς του φόβου δεν προκύπτει η ύπαρξη στον εγκέφαλό μας ενός μοναδικού «κέντρου» του φόβου. Ολα δείχνουν, αντίθετα, ότι ευρύτερες περιοχές του εγκεφάλου συνεργάζονται στενά για την παραγωγή και την αντίληψη των σύνθετων φοβικών μας αισθημάτων. 

Πάντως, πιο πρόσφατες νευροψυχολογικές μελέτες, όπως αυτές των Αμερικανών κλινικών ψυχολόγων Thomas Borkovec, Stefan Hofmann και Jack Nischke, σε άτομα που υποφέρουν από επίμονα φοβικά αισθήματα και από παρατεταμένες καταστάσεις άγχους και αγωνίας για το αβέβαιο μέλλον, έδειξαν σαφώς ότι η διαρκής ενεργοποίηση των μηχανισμών φόβου και ανησυχίας προκαλεί σοβαρά καρδιαγγειακά προβλήματα, τα οποία με τη σειρά τους εμποδίζουν τον οργανισμό αυτών των ατόμων να αντιδρά με τον σωστό τρόπο στις δυσκολίες και στις ψυχολογικές εντάσεις της καθημερινής ζωής. 

Επιπλέον, τα διαρκώς επανερχόμενα πρότυπα φοβικής και αγχώδους συμπεριφοράς δημιουργούν σε αυτούς τους ασθενείς μια μόνιμη υπερδιέγερση των εγκεφαλικών περιοχών που εμπλέκονται στην επεξεργασία των φοβικών αισθημάτων, γεγονός που επηρεάζει δραστικά το σύνολο της διανοητικής και ψυχικής τους υγείας. Ενα πρακτικό συμπέρασμα που προκύπτει από αυτές τις έρευνες είναι ότι: όσο περισσότερο φοβισμένοι και αγχωμένοι νιώθουμε, τόσο λιγότερο αποτελεσματικά αντιδρούν ο νους και το σώμα μας στις καθημερινές πιέσεις. 

Το σύνδρομο της μαζικής ανασφάλειας 

Ο προσωπικός έλεγχος και, κυρίως, η κοινωνική διαχείριση των «έμφυτων» φοβικών μας αντιδράσεων έπαιξε και εξακολουθεί να παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση των διυποκειμενικών και των κοινωνικών μας σχέσεων.

Και ίσως γι' αυτό ούτε μας εκπλήσσει ιδιαίτερα ούτε μας ενοχλεί το μάλλον παράδοξο γεγονός ότι ένα από τα προβλήματα που ταλανίζουν σήμερα ακόμη και τις πιο «ανεπτυγμένες» κοινωνίες είναι το αίτημα της κοινωνικής ασφάλειας και της διασφάλισής της χωρίς υπερβολικές περιστολές των κεκτημένων ελευθεριών.

Το αξιοπερίεργο είναι ότι, σύμφωνα με όλα τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία, ο σύγχρονος άνθρωπος, και όχι αυτός των σπηλαίων, εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να θεωρεί ως πρωταρχικά του προβλήματα την εξασφάλιση στέγης και μιας μόνιμης εργασίας. Ολα τα άλλα προβλήματα -ξενοφοβία, προσωπική ασφάλεια, οικολογική και πολεοδομική υποβάθμιση- από ό,τι φαίνεται τον ανησυχούν σε πολύ μικρότερο βαθμό! 

Παρ' όλα αυτά, η TV μάς βομβαρδίζει καθημερινά με σκόπιμα διογκωμένες ειδήσεις σχετικά με όλα τα καταστροφικά ή απειλητικά γεγονότα που συμβαίνουν γύρω μας. Επιμελώς κατασκευασμένες ειδήσεις που, παρά τη θέληση ή την κριτική μας διάθεση, καταφέρνουν τελικά να μας προκαλούν μεγάλο άγχος και ανασφάλεια. Και η δύναμη των τηλεοπτικών εικόνων, που με τόση επιτηδειότητα προεπιλέγονται, σχεδόν μας εξαναγκάζει να αποδεχτούμε ότι η ατομική και κοινωνική ασφάλεια αποτελούν τα κυριότερα, αν όχι τα μοναδικά μας προβλήματα. 

Οσο για τα ίδια τα φοβικά μας αισθήματα, είναι από καιρό γνωστή η εξαιρετικά τοξική δράση τους: διαδίδονται με εκπληκτική ταχύτητα, εγκαθίστανται μόνιμα μέσα στον ανθρώπινο νου και μολύνουν όλες σχεδόν τις εκδηλώσεις της συμπεριφοράς μας. Η διάδοσή τους, μάλιστα, εκμεταλλεύεται την αρχή της κοινωνικής επιβεβαίωσης: αφού όλοι οι άλλοι φοβούνται για κάτι, θα πρέπει να φοβάμαι κι εγώ. Κατ' αυτό τον τρόπο δημιουργείται ένα είδος κοινωνικού ντόμινο, που όχι απλώς επιταχύνει αλλά και πολλαπλασιάζει το αίσθημα του φόβου. 

Ακούγεται ίσως παράδοξο, όμως το να μοιραζόμαστε με τους άλλους τους ίδιους φόβους και τις ίδιες αγωνίες συνιστά έναν μηχανισμό ψυχολογικής άμυνας: μας επιτρέπει να μη θεωρούμε τον εαυτό μας παρανοϊκό ή φοβικό, ή τουλάχιστον να τον θεωρούμε εξίσου παρανοϊκό ή φοβικό με την πλειονότητα των συνανθρώπων μας. Ωστόσο, η ισχυρότερη φοβική μας εμμονή είναι αυτή που αφορά στη διάπραξη εγκληματικών πράξεων. Πρόκειται για τον αόριστο και συχνά εντελώς αναιτιολόγητο φόβο ότι θα πέσουμε θύματα μιας εγκληματικής ενέργειας και ότι δεν θα μπορούμε να βασιστούμε στην έγκαιρη βοήθεια κάποιου. 

Αυτός ο απροσδιόριστος φόβος μολύνει και διαπερνά το σύνολο του κοινωνικού σώματος, ανεξάρτητα από το φύλο, την ηλικία, την πολιτική τοποθέτηση ή τον τρόπο ζωής. Και όταν ο φόβος αυτός μεγαλώσει επικίνδυνα, μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει ακόμη και σε ακραίες μαζικές αντιδράσεις, είτε γιατί ο «εχθρός» δεν είναι σαφώς αναγνωρίσιμος είτε γιατί ταυτίζεται με κρατικούς μηχανισμούς που υποτίθεται ότι εγγυώνται την ασφάλεια των πολιτών. 

Ο ακαθόριστος και γενικευμένος φόβος τείνει να γεννά, μέσα από ανεξέλεγκτους κοινωνικούς μηχανισμούς αυτοενίσχυσής του, κάποιες καθορισμένες φοβικές αντιδράσεις. Κι αν κάτι μας διδάσκει η ανθρώπινη ιστορία, αυτό είναι ότι η καλλιέργεια του ανθρώπινου φόβου αποτελεί μία δύσκολη και εξαιρετικά επικίνδυνη υπόθεση. *